როგორ დაარსდა პირველი სტამბა საქართველოში და როგორია მისი განვითარების გზა დღემდე?

დღეს ჟურნალის ან კატალოგის დასამზადებლად სულ რამდენიმე საათია საკმარისი, მაშინ როცა სამი საუკუნის წინ ერთი წიგნის გადაწერას თვეები სჭირდებოდა. ამ რთული და შრომატევადი პროცესის ფონზე, 1709 წელს საქართველოში პირველი სტამბა გაიხსნა, რამაც ქვეყანაში წიგნის ბეჭდვის ტრადიციას დაუდო სათავე. 

ბლოგში პირველი ქართული სტამბის დაარსების ისტორიას მიმოვიხილავთ, გავიხსენებთ იმ ადამიანებს, რომლებმაც ეს საქმე წამოიწყეს და ვნახავთ, როგორ აგრძელებს სტამბა „სეზანი“ სამსაუკუნოვან ტრადიციას თანამედროვე ტექნოლოგიების დახმარებით.

როგორ იქმნებოდა წიგნი მანამ, სანამ სტამბა გაჩნდებოდა

ბეჭდვის გამოგონებამდე წიგნი ხელნაწერი სახით არსებობდა. გადამწერები ამ საქმეს მონასტრებში, სასახლის სკრიპტორიუმებსა და კერძო ბიბლიოთეკებში ასრულებდნენ. შინაარსის სირთულიდან გამომდინარე, ერთი წიგნის შექმნას თვეები, ზოგჯერ კი წლები სჭირდებოდა.

ხელნაწერი წიგნები იშვიათი და ძვირფასი იყო, ამიტომ მათი გავრცელების არეალიც შეზღუდული რჩებოდა. სასულიერო ლიტერატურა მონასტრებში ინახებოდა, საერო ნაწარმოებებს კი უმეტესად სამეფო კარი ფლობდა. შედეგად, წიგნზე წვდომა საზოგადოების ფართო წრეებს არ ჰქონდა.

პირველი სტამბა მსოფლიოში მე-15 საუკუნეში, ევროპაში გაჩნდა, თუმცა საქართველომდე ამ სიახლემ ორი საუკუნის დაგვიანებით მოაღწია. ამის მიზეზი ქვეყნის მაშინდელი პოლიტიკური და ეკონომიკური მდგომარეობა იყო. ოსმალთა და სპარსელთა მუდმივი ლაშქრობების გამო, სახელმწიფოს არ ჰქონდა არც სათანადო რესურსი და არც გამოცდილება მსგავსი საქმის დასაწყებად. დღეს კი ბეჭდვის დანიშნულება მხოლოდ წიგნების გამოცემით აღარ შემოიფარგლება და ინფორმაციის სწრაფად გავრცელებას ისეთი მცირე ფორმატის პოლიგრაფიული პროდუქციაც ემსახურება, როგორებიცაა ფლაერები, სავიზიტო ბარათები და ა.შ.

ვისი თაოსნობით შეიქმნა პირველი სტამბა საქართველოში?

ვითარება მე-18 საუკუნის დასაწყისში შეიცვალა, როდესაც ქართლის სამეფო ვახტანგ VI-ის ხელში აღმოჩნდა. მეფე ერუდიციით გამოირჩეოდა და კარგად იცნობდა როგორც აღმოსავლურ, ისე ევროპულ კულტურას. მან იცოდა, რომ ქვეყნის წერილობითი მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად სტამბა აუცილებელი იყო.

მეფის ჩანაფიქრი ერთი სერიოზული დაბრკოლების წინაშე იდგა: საქართველოში არ მოიძებნებოდა ოსტატი, რომელსაც სტამბის აწყობა და მართვა შეეძლო. დახმარებისთვის მეფემ უნგრო-ვლახეთის მიტროპოლიტ ანთიმოზ ივერიელს მიმართა.

ანთიმოზ ივერიელი წარმოშობით ქართველი იყო, თუმცა მთელი ცხოვრება უცხოეთში გაატარა. მან რუმინეთის ტერიტორიაზე რამდენიმე სტამბა დააარსა და წიგნები ბერძნულ, რუმინულ და არაბულ ენებზე გამოსცა. სწორედ მისი მხარდაჭერით ჩამოვიდა თბილისში გამოცდილი ოსტატი მიხეილ იშტვანოვიჩი, რომელიც სტამბის აწყობასა და მუშაობის პროცესს სათავეში ჩაუდგა.

მართალია, თბილისური სტამბა სწორედ ამ ძალისხმევით ამოქმედდა, თუმცა კითხვაზე, როდის დაიბეჭდა პირველი წიგნი ქართულ ენაზე, პასუხი უფრო ადრეულ პერიოდს უკავშირდება, რადგან ის 1629 წელს რომში გამოიცა. თბილისში კი 1709 წელს სახარება დაიბეჭდა, ხოლო სამი წლის შემდეგ, 1712 წელს – შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანი“.

ვახტანგ VI-ის ინიციატივით, სტამბაში საისტორიო თხზულებები, ლექსიკონები და სხვა საერო ლიტერატურა იბეჭდებოდა. სასულიერო და საერო ნაშრომების ერთ სივრცეში გამოცემა ქართული პოლიგრაფიის დამახასიათებელ ტრადიციად იქცა.

სტამბის განვითარების გზა და „სეზანი“ დღეს

სამი საუკუნის განმავლობაში ბეჭდვის ტექნოლოგია ძირეულად შეიცვალა. ლითონის ასოების აწყობის ნაცვლად, რასაც წარსულში ოსტატები დიდ დროს უთმობდნენ, ახლა ციფრული დანადგარები გამოიყენება. ამ ცვლილების შედეგად, წიგნი, რომელიც ადრე მხოლოდ ვიწრო წრისთვის იყო განკუთვნილი, დღეს ფართოდ ხელმისაწვდომია. წარმოების მასშტაბებიც გაიზარდა და ის, რაც სამეფო კარზე მხოლოდ ერთეული ეგზემპლარის სახით მოიძებნებოდა, ათასობით ტირაჟით მზადდება. ბეჭდვის ტექნოლოგიების განვითარებასთან ერთად წიგნის ვიზუალური მხარეც უფრო მრავალფეროვანი გახდა, ამიტომ დღეს ყველაზე საინტრესო წიგნი მხოლოდ შინაარსით კი არა, ქაღალდის ფაქტურით, ილუსტრაციებით, აკინძვითა და შესრულების ხარისხითაც ფასდება.

ვახტანგ VI-ის სტამბის გახსნიდან სამ საუკუნეზე მეტი გავიდა. ტექნოლოგიური პროგრესის მიუხედავად, ბეჭდური სიტყვის როლი ქართულ კულტურაში უცვლელია. ამ ისტორიულ ტრადიციას დღეს სტამბა „სეზანი“ აგრძელებს და თანამედროვე ბრენდების მოლოდინებს წარმატებით ამართლებს. 

30 წლიანი გამოცდილების მქონე კომპანია იმავე პრინციპით მუშაობს, რომელიც პირველი ქართული ბეჭდვითი კერის დაარსებისას ჩამოყალიბდა: მკითხველამდე მხოლოდ უმაღლესი სტანდარტის ნამუშევარმა უნდა მიაღწიოს. ამ ღირებულების გაზიარებით, დღეს „სეზანი“ წიგნებს, კატალოგებს, ჟურნალებსა თუ სასაჩუქრე შეფუთვებს უმაღლესი ხარისხით ამზადებს.

დეტალური ინფორმაცია განთავსებულია ვებგვერდზე: cezanne.ge. დამატებითი კითხვების შემთხვევაში, შესაძლებელია დაკავშირება ნომერზე: 032 2 35 70 02.